* وضع محيطى كه مرحوم علّامه به حكم ضرورت در آن‌جا زيسته است نگارنده [ استاد جعفر سبحانى ] از وضع محيطى كه استاد در آن‌جا به حكم ضرورت زيسته است به خوبى آگاه است . هرگز فكر نمىكنم كه در هيچ منطقه‌اى ، فضيلت كشى به اندازه آن‌جا رواج داشته باشد . مرحوم ميرزا محمود شيخ الاسلامى كه از بستگان خود استاد طباطبايى است و از علماء بزرگ اوايل قرن چهاردهم اسلامى است و آثار ارزنده علمى عظيمى دارد بسان خود استاد در آن محيط زيسته و وضع آن محيط را در بيتى چنين مجسم مىكند : قد عشت فيها كئيبا خائبا خسرا * كاننى مصحف فى بيت زنديق « 1 » در سال 1324 شمسى كه تب جنگ جهانى دوم فرو نشست ، و متفقين اشغالگر يكى پس از ديگرى ايران را تخليه كردند - جز قواى شوروى كه در خط آذربايجان باقى ماند و فرقه دموكرات را پروبال داد و با سپردن منطقه آذربايجان به آنان در ظاهر به اشغال خود خاتمه داد . در يك سال تسلط فرقه دموكرات بر آذربايجان ( 21 آذر سال 1324 تا بيست و يك آذر 1325 ) منطقه دستخوش ناامنى و قتل و غارت بود - استاد فقيد تصميم گرفت بساط زندگى را از آن نقطه جمع كند و به يك مركز علمى مانند قم منتقل گردد . در اين مورد به قرآن مجيد تفأل زد و اين آيه آمد : هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَ خَيْرٌ عُقْباً « 2 » و - لذا - در همان نيمه سال 1325 ، زادگاه را به عزم اقامت در قم ترك كرد و سى و پنج سال تمام در حوزه مقدسه به تدريس و تأليف و تربيت و تهذيب نفوس ، پرداخت و زحماتى سنگين را در اين راه متحمل گرديد . . . . « 3 »

--> ( 1 ) ريحانة الادب ، ج 3 ص 297 ط جديد . ( 2 ) سوره كهف ، آيه 44 . ( 3 ) يادنامه مفسر كبير ، ص 64 و 65 ؛ از زبان استاد معظم جعفر سبحانى .